شیراز پایتخت شعر صوفیانه است
به گزارش روز پنجشنبه گروه فرهنگی هنری باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران"ایسکانیوز"به نقل از روابط عمومی مرکز هنر پژوهی نقش جهان وابسته به فرهنگستان هنر ،همایش موسیقی از مجموعه گردهمایی مکتب شیراز عصر روز گذشته آغاز به کار کرد.
مجید کیانی در ابتدا گفت: «مکتب منتظمیه و به ویژه بنیانگذار آن، صفی الدین ارموی، بیشترین تأثیر را از لحاظ علم نظری موسیقی بر موسیقی دانان بعد از خود برجای گذاشتهاند.»
کیانی افزود: «صفی الدین بین سالهای 608-693 هجری آثار با ارزش خود را تألیف کرده است و تقریباً پس از ده سال قطب الدین شیرازی و بعد از آن احمد کاشی، پس از 40 سال، آثاری تألیف میکنند که تقریباً مسائل علم نظری و عملی صفی الدین را به طور روز آمد و زنده تر بیان میکند، تا آن جا که در سالهای 838 و 888 آثار آنها در تألیفات عبدالقادر مراغی و بنایی به خوبی نمودار میشود.» کیانی با اشاره به این موضوع بیان کرد که پس از مراغی اثری تازه یا دگرگون یافته در زمینه علم نظری موسیقی مشاهده نشده است.
این استاد دانشگاه در پایان تأکید کرد: «هنرمندان اهل عمل در سدههای بعد تا زمان شکل گیری موسیقی دستگاهی، تمام یا اکثر مطالب آنها را حفظ و در عمل ارائه کرده اند.»
در ادامه پانل اول پروفسور محمود قطاط، محقق موسیقی جهان اسلام سهم شیراز را در «هم زیستی موسیقی عربی، ایرانی و ترکی» بررسی کرد.
قطاط اظهار داشت: «تمدن اسلامی از شرق تا غرب بر مبنای اصول یکسان سازی شکل گرفته است که در حول آن، گوناگونی شگفت انگیزی در مردمان و سنتها وجود دارد که در یک هم زیستی حقیقی روحی و فرهنگی در هم ادغام شده اند.»
وی وجود دو ویژگی اصلی «جوهره فرا ملی» و «تشخص بومی» را برای تشکیل یک نظام موسیقایی مرجع با نام «سنت بزرگ موسیقایی جهان اسلام» مؤثر دانست.
قطاط در ادامه سخنانش گفت: «شیراز به علت موقعیت جغرافیایی آن در مرکز استان فارس، تا سده شانزدهم و حتی سده هجدهم، نقش چهارراهی ارتباطی دارد. به همین خاطر این شهر به پایتخت شعر صوفیانه مشهور است. همچنین استعداد موسقی دانانش نقش غالبی در «سنت بزرگ موسیقایی جهان اسلام» بازی کرده است.
او بیان کرد: «شهرت موسیقایی شیراز همچنین در ردیف سنتی ایران محکم میشود که در کنار مکتبهای قزوین، اصفهان و تهران، یکی از چهار مکتب اصلی را تشکیل میدهد. این تعلق به شهرهای بزرگ، ثابت میکند که موسیقی ملقب به هنری ایران، ظاهراً در چهارچوب تمدن شهری شکل گرفته است. به ویژه تمدن شیراز.»
قطاط در پایان سخنرانی خود عنوان کرد: «اگر قطب الدین شیرازی نخستین کسی است که اصطلاح مقام را به کار میبرد، به نظر میرسد که فرصت شیرازی (1920-1852) است که برای نخستین بار از دستگاه حرف میزند.»
در آخرین سخنرانی پانل اول فرشاد توکلی نوازنده، سه تار و محقق در موسیقی نظری، با مقالهای با عنوان «مطالعه تطبیقی در آوانگاریهای قطب الدین شیرازی و عبدالقادر مراغی» گفت: «ما با توجه به جایگاه علامه قطب الدین شیرازی در مکتب نظریه پردازان پس از صفی الدین، به مقایسه دو رویکرد موجود در آثار عمده به جا مانده از این مکتب، یعنی آثار صفی الدین و مراغی، در زمینه فواصل و گامها میپردازیم.»
او این دو رویکرد را شامل رویکرد نظریه پردازانه و رویکرد عمل گرایانه عنوان کرد و افزود: «با نشان دادن تناقضهای موجود در آرای صفی الدین و به تبعیت از وی شارحان پس از او، در ابتدا به نفی تصور جامعیت و مطابقت نظریه صفی الدین در موسیقی گذشته سرزمینهای اسلامیخواهیم پرداخت با تأکید بر آن چه به عنوان میراث اهل عمل در این کتب آمده، به نحوه برخورد فارابی با این مسئله پرداخته و نشان میدهد که مشکل موجود در رسایل مکتب منظمیه، پیش ترها نیز موجود بوده و فارابی به جای ارائه راه کاری با ادعای مطلقیت، تا آن جا که به موضوع این مقاله مربوط میشود، تنها به ارائه گزارش از عمل موسیقی زمان خود میپردازد.»
در انتهای پانل اول زمانی برای پاسخ گفتن به پرسشها اختصاص یافت که در این زمان سؤالی از پروفسور قطاط درخصوص اصطلاح مجرا و توضیح کامل آن پرسیده شد و قطاط در پاسخ گفت: «در قرن نهم از اصطلاحی استفاده میشود که منظور انگشت گذاری است، مجرا فاصله سوم است و انواع مختلفی دارد.» پس از توضیحات قطاط پانل اول به پایان رسید و حضار برای استراحتی کوتاه به باغ مرکز هنرپژوهی نقش جهان هدایت شدند.
دومین پانل از اولین روز همایش موسیقی این گردهمایی با سخنرانی احمد صدری آغاز شد.
صدری مقاله خود را با موضوع «موسیقی ذاکرانه نزد عرفای شیراز قرن هفتم تا نهم هجری» ارائه کرد.
وی یکی از منابع مکتوب در حوزه موسیقی که محققان و پژوهشگران کمتر به آن توجه نموده اند را آرای حکما و اهل سیر و سلوک در باب موسیقی عنوان کرد و گفت: «کمتر عارف و اهل سلوکی را میتوان دید که به این مبحث معترض نشده باشد، گاه به صورت رسالهای مستقل تحت عناوینی چون سماع نامه، وجدیه و غیره و گاه در بین رسالات تحریر شده که حقایق خود را اظهار کردهاند.»
وی بیان کرد: «بر اساس این متون میتوان تا حدودی به یکی از کارکردهای موسیقی که برخی از مردم به آن اشتغال و تعلق خاطر داشته اند از منظر موسیقی شناسی نگریست و وضع این شکل اجرایی را تا حدودی دریافت.»
منصوره ثابت زاده، عضو هیئت علمیدانشگاه آزاد اسلامی، به کارکرد موسیقی در شعر سعدی و حافظ، در مقاله ای با عنوان «انعکاس اصول و اصطلاحات موسیقی در نزد شاعران مکتب شیراز» پرداخت.
ثابت زاده گفت: «در ساخت موسیقایی شعر پارسی تمایل زبانی همواره ترکیبی خودی را نشان میدهد که زاده تفکر ادبی و مقاومت هنری ادیبات و موسیقی دانان بوده است.»
او معتقد است شعر و موسیقی در اعصار مختلف مأمن و پناهگاه یکدیگر بودهاند و در موقعیتهای حساس تاریخی به داد یکدیگر برخاسته و یکی، دیگری را از ورطه فراموشی و عزلت بیرون آورده است.»
ثابت زاده قرن هفتم و هشتم هجری را به خصوص در خطه فارس یکی از مهم ترین پناهگاههای علم و ادب و هنر به شمار میآورد. این امر با اقدام هوشیارانه و سلحشورانه اتابکان فارس و درایت فرهیختگان و معرفت اندیشان به وقوع پیوست و شهر تاریخی شیراز و اطراف آن از تعرض ایلغار مغول (616 قمری) و ویرانیهای هولناک، مصون ماند و همین محیطی مناسب برای تلاقی فرهنگها فراهم کرد.»
کاوه خورابه آخرین سخنرانی اولین روز همایش موسیقی را با مقالهای به نام «تعامل بین نظریات علامه قطب الدین شیرازی با نظریات موسیقایی فارابی، ادامه داد و گفت: «آن چه مسلم است متن «موسیقی الکبیر» فارابی، مهر و نشان خود را بر آثار پسینیان بر جای نشانده است و مراجعه به آثار بزرگ موسیقی حوزه ایرانی-اسلامی گواه این مدعا است. چرا که کسانی چون بوعلی، صفی الدین، قطب الدین، عبدالقادر و بسیاری از کسان تا به امروز همواره خود را نیازمند تحقیق، مقایسه و مراجعه به این کتاب دانستهاند.»
خورابه به شیوهای میان متنی گونه به پژوهش در تعامل میان دو اندیشمند بزرگ یعنی فارابی و قطب الدین شیرازی پرداخت و در توضیح شیوه میان متنی ادامه داد: «مراد از شیوه میان متنی روشی است که در آن پژوهنده خوانش یک متن را در پرتو متن یا نوشته دیگری صورت میدهد و در این میان به بررسی نقل قولهای یک متن و مشابهتها و مغایرتهای این متون با یکدیگر میپردازد. متن اصلی یا سرمتن، نوشتههای علامه قطب الدین شیرازی در کتاب پربهای او یعنی «دره التاج» در نظر گرفته شده و فرامتن «موسیقی الکبیر» مراجعات قطب الدین به فارابی است.» خورابه در این سخنرانی به تعاملات میان این دو اندیشمند در مباحثی چون تعریف صوت،تعریف نغمه، مبحث طبقات و بحث ایقاع پرداخت.
کیانی در پایان صوت را مهم ترین عنصر موسیقی برشمرد و توجه به کیفیت آن را ارزشمند دانسته و از خورابه قدردانی کرد.
همایش موسیقی مکتب شیراز از مجموعه گردهمایی بین المللی «مکتب شیراز»، چهارشنبه 13 آذرماه 1387 با سخنرانی مجید کیانی، رئیس گروه موسیقی فرهنگستان هنر، که تداوم و ارتباط اندیشههای موسیقایی قطب الدین و احمد کاشی را بررسی میکرد، برگزار شد.