بررسی تحولات بازارهای جهانی نگرانی مصرفكنندگان از وقوع بحران در عرضه نفت
به دنبال بروز شديدترين بحران مالي پس از ركود بزرگ، صندوق بينالمللي پول هفته گذشته از نخستين ركود همزمان در آمريكا، ژاپن و اروپا در بيش از 60سال گذشته خبر داد. پيشبيني كاهش تقاضاي نفت موجب ادامه روند نزولي بهاي نفت و رسيدن آن به پايينترين سطح خود طي 3 سال گذشته شده است. كاهش ميزان تقاضاي جهاني نفت، كمبود نقدينگي و خروج نقدينگي از اكثر بورسهاي جهاني و از جمله بورسهاي نفت، از عمده عوامل كاهش بهاي نفت به شمار ميروند.
تحولات بازار نفت
بهطور كلي افزايش بيسابقه قيمت نفت در نيمه اول سال 2008 و كاهش شديد رشد اقتصادي جهان، عامل كاهش بيسابقه تقاضا براي نفت بوده است. قيمت نفت اساسا از زماني روند نزولي گرفته است كه در تابستان امسال بهعلت رشد تقاضا به اوج خود يعني 147دلار رسيده بود و از آن زمان بود كه پيشبيني ميشد تقاضاي آينده نفت در آمريكا و ديگر كشورهاي عضو OECD شديدا سقوط كند كه دلايل آن يكي گران شدن بيش از حد سوخت در اين كشورها كه مصرف آن را كاهش داده بود و ديگري آشكار شدن نشانههاي ركود اقتصادي در كشورهاي صنعتي بيان ميشد. هماكنون نيز چشمانداز نا اميد كننده اوضاع اقتصادي در آمريكا و ساير كشورهاي جهان، حكايت از پيشبيني كاهش شديد تقاضاي نفت در كوتاهمدت داشته و مانع افزايش چشمگير قيمت نفت در هفتههاي اخير شده است.
احتمال كاهش تقاضاي نفت
مرکز مطالعات جهاني انرژي (CGES) در تازه ترين گزارش خود در مورد تقاضاي جهاني نفت اعلام كرده است: تقاضاي جهاني نفت براي نخستين بار طي 25 سال گذشته ممکن است در سال 2009 کاهش يابد، چراكه ميزان رشد تقاضا در آسيا، آمريکاي لاتين و خاورميانه در مقايسه با کاهش پيوسته تقاضاي نفت در کشورهاي عضو OECD كمتر خواهد بود. اين ديدگاه در مقايسه با ارزيابي آژانس بينالمللي انرژي كه پيشبيني كرده بود رشد تقاضا به كمترين ميزان در سال 2009 خواهد رسيد، بدبينانهتر است. اين مركز همچنين يادآور شده كه كاهش اخير قيمتهاي نفت در صورتي متوقف خواهد شد كه سازمان اوپك، كاهش توليد ديگري به ميزان يكميليون و 500هزار بشكه در روز را به اجرا بگذارد يا اين كه افزايش هزينههاي توليد به كاهش توليد غير اوپك بيانجامد.
به استناد گزارش شركت مشاوره PETROLOGISTICS به نقل از سايت خبري بلومبرگ، به دنبال اقدام سازمان اوپك براي كاهش 1ميليون و 500هزار بشكهاي توليد كه در ماه اكتبر به تصويب اعضاي آن رسيد، اين سازمان عرضه نفت خود را در ماه نوامبر جاري تا 8/3درصد كاهش ميدهد. عرضه نفت كشورهاي عضو اوپك كه بيش از 40درصد نفت جهان را تامين ميكند، در ماه نوامبر جاري روزانه معادل 30ميليون و 980هزار بشكه است، در حالي كه ميزان توليد اين سازمان در ماه اكتبر 32ميليون و 200هزار بشكه در روز بوده است.براساس بررسيهاي اين شركت، ميزان عرضه نفت عربستان سعودي در ماه نوامبر جاري هشت ميليون و 950هزار بشكه در روز است، در حالي كه ميزان توليد آن در ماه اكتبر گذشته 9ميليون و 490هزار بشكه در روز بوده است. ايران به عنوان دومين عضو بزرگ اوپك، توليد خود را تا 80هزار بشكه در روز كاهش داده است. همچنين در اكتبر گذشته توليد نفت كويت از دوميليون و 680هزار بشكه در روز به دوميليون و 500هزار بشكه در روز؛ امارات از دوميليون و 560هزار بشكه در روز به دو ميليون و 330هزار بشكه در روز؛ نيجريه از يكميليون و 950هزار بشكه در روز به يك ميليون و 930هزار بشكه در روز و ونزوئلا از دوميليون و 330هزار بشكه در روز به دو ميليون و 320هزار بشكه در روز در ماه نوامبر جاري كاهش يافته است.
آسيب در پروژههاي پايين دستي صنعت نفت
آژانس بينالمللي انرژي از تاخير احتمالي در پروژههاي بالادستي نفت به دليل كاهش شديد بهاي آن ابراز نگراني كرده است، چرا كه عرضه كنندگان نفت مانند مصرفكنندگان از بحران مالي جهان به شدت آسيب خواهند ديد و ما شاهد تاثير شديد بر پروژههاي كوچك بالادستي صنعت نفت خواهيم بود و جهان در چند سال آينده، بار ديگر با كمبود شديد عرضه نفت روبهرو خواهد شد. كاهش رشد سرمايهگذاري كشورهاي عضو اوپك در پروژههاي نفتي جديد ميتواند در دو دهه آينده، پس از بهبود اوضاع اقتصاد جهان و افزايش تقاضا براي نفت، بحران عرضه انرژي را به دنبال داشته باشد.
افزايش ظرفيت توليد در عربستان
عربستان سعودي كه بزرگترين ذخاير نفت خام جهان را در اختيار دارد، در حال اجراي طرحهاي بزرگي براي افزايش سقف توليد و ظرفيت پالايش خود است. اين كشور متعهد شده تا سال 2012 ميلادي حدود 250 ميليارد دلار در زمينه طرحهاي انرژي هزينه كند كه اين طرحها شامل افزايش توليد نفت خام به ميزان روزانه 12 ميليون و 500 هزار بشكه تا سال آينده و افزايش ظرفيت پالايش خود به ميزان 50 درصد است. جذب سرمايهگذاري براي افزايش ظرفيت توليد نفت به منظور پاسخگويي به افزايش بلندمدت تقاضا، ضروري است. بديهي است كه كاهش بهاي نفت نه تنها به ضرر اقتصاد كشورهاي توليدكننده نفت است، بلكه جريان سرمايهگذاري را نيز در اين صنعت تهديد ميكند. كاهش درآمد كشورهاي صادركننده نفت را نبايد اصليترين خطر كاهش قيمت نفت تلقي كرد. كاهش سرمايهگذاري در صنعت نفت و نيمه تمام ماندن پروژههايي كه بر اساس قيمتهاي بالاي نفت اقتصادي بوده است، در دراز مدت مشكلات ريشهداري در صنعت نفت به وجود خواهد آورد. هم اكنون شركتهاي نفتي روسيه، بزرگترين توليدكننده و صادر كننده نفت غير اوپك، از كاهش شديد قيمتهاي نفت ابراز نگراني كردهاند.
نگراني از كاهش حجم سرمايهگذاري در صنعت نفت
آژانس بينالمللي انرژي در گزارش جديد چشمانداز جهاني انرژي که در تاريخ 12 نوامبر انتشار يافته، اعلام كرد که در فاصله سالهاي 2008 تا 2030 به 26 تريليون دلار، يعني سالانه بيش از 1 تريليوندلار، سرمايه گذاري در صنعت نفت مورد نياز خواهد بود. اين در حالي است که بحران مالي جاري مي تواند سرمايهگذاري در اين زمينه را به تاخير انداخته و راه را براي بحران انرژي، در زماني که اقتصاد جهان بهبود يافته باشد، هموار كند.
بر اساس آمار دبيرخانه سازمان كشورهاي صادركننده نفت (اوپك)، قيمت سبد نفتي اوپك از 09/49 دلار در هر بشكه در 14 نوامبر به 56/42 دلار در هر بشكه در تاريخ 21 نوامبر كاهش يافت، ولي مجددا از تاريخ 24 نوامبر تحت تاثير نشست اوپك در 29 نوامبر در قاهره و احتمال كاهش توليد نفت، تا سطح 38/47 دلار در هر بشكه در تاريخ 27 نوامبر افزايش يافت. همچنين ميانگين هفتگي بهاي سبد نفتي اوپک در هفته منتهي به 28 نوامبر با 32 سنت افزايش نسبت به هفته پيش از آن به هر بشکه 45 دلار و 72 سنت رسيده است. سبد نفت خام اوپک در بردارنده 13 نوع نفت خام اعضاي اين سازمان شامل مخلوط الجزاير، گريسول، آنگولا، اورينته اکوادور، ميناس اندونزي، سنگين ايران، سبک بصره، صادراتي کويت، اس سيدر ليبي، سبک «بوني» نيجريه، مارين قطر، سبک عربي عربستان سعودي، موربان امارات و بي.سي.اف 17 ونزوئلا است. به گزارش داوجونز، جاصم المنايي رييس کميسيون صندوق پول عربي روز 21 نوامبر در حاشيه کنگره بانکداري اروپايي 2008 در فرانکفورت اعلام کرد که بهاي نفت کمتر از 40 يا 50دلار براي هر بشکه بر اقتصاد خاورميانه خدشه وارد ميکند. دادههاي اقتصادي نه چندان اميدوارکننده که گوياي رکود شديد در آمريکا در زمستان و کاهش رشد اقتصادي در سرتاسر جهان است، مانع از افزايش بيشتر قيمت نفت شده است. به دنبال تغييرات ارزشدلار، همچنين احتمال کاهش توليد اوپک در نشست قاهره نوسانهايي در قيمتهاي نفت بوجود آمد، اما در نهايت افزايش بيش از حد انتظار ذخيرهسازيهاي نفتي آمريكا سبب کاهش قيمتهاي نفت در هفته گذشته شده و موجب شد قيمت نفت خام WTI در هفته منتهي به 21 نوامبر 2008 روند نزولي را در پيش گرفته و از 87/56دلار در هر بشكه در تاريخ 14 نوامبر به كمتر از 49دلار در هر بشكه در تاريخ 20 نوامبر كاهش يابد ولي مجددا تا سطح 95/54دلار در هر بشكه در تاريخ 28 نوامبر افزايش يافت. از جمله عوامل تاثير گذار در اين افزايش بهاي نفت، انتشار گزارش موسسه Petrologistics مبني بر کاهش 22/1 ميليون بشکهاي صادرات نفت خام اوپک طي ماه نوامبر بوده و مويد اين حقيقت است که اعضاي اوپک مصمم به اجراي برنامه کاهش توليد براي جلوگيري از سقوط بيشتر قيمتهاي نفت هستند. وضعيت وخيم اقتصاد جهاني به ويژه اقتصاد آمريكا موجب كاهش سريع و چشمگير بهاي نفت خام شده است و لذا اداره اطلاعات انرژي آمريكا پيشبيني خود درباره ميانگين بهاي نفت در سال 2009 را از 112دلار به 63دلار و 50سنت كاهش داده است. براساس اين گزارش، ميانگين قيمت نفت در سال جاري ميلادي 101دلار و 45سنت خواهد بود.
پيشبيني قيمت نفت خام WTI
سطح ذخيرهسازيهاي نفت خام آمريكا همچنان روند صعودي را طي مينمايد كه دلالت بر كاهش مصرف داشته كه ناشي از كاهش رشد اقتصادي آمريكا است. پيشبينيهاي رشد اقتصادي آمريكا و اروپا نيز همچنان وخيمتر شدن اوضاع را نشان ميدهند و از آنجا كه مهمترين عامل مصرف نفت رشد اقتصادي است؛ دورنماي مصرف نفت نيز روندي كاهنده را نشان ميدهد. قابل ذكر است كه تصميمات اوپك در كاهش توليد هنوز نتوانسته است همسو با كاهش مصرف حركت كند و در نتيجه سطح ذخيره سازيها رو به تزايد گذاشته است. از سوي ديگر سطح ظرفيت مازاد توليد اوپك در نتيجه كاهش توليد فعلي و احتمالا در دور بعدي اجلاس اوپك روندي افزايشي طي نموده و چنانچه سطح مذكور به ميزان سالهاي قبل از 2004 برسد انتظار قيمتهاي آن دوران نيز دور از ذهن نمي باشد و قيمت نفت WTI به كمتر از 40 دلار تنزل خواهد نمود و به تبع آن نفت خام ايران نيز به كمتر از 30 دلار خواهد رسيد. ارزش برابري يورو در برابر دلار در سطح 25/1 با حمايت روبهرو شده است و اين موضوع احتمال افزايش يورو به سطح 3/1را تقويت نموده است، چنانچه اين امر اتفاق افتد ميتوان انتظار داشت بهعنوان عاملي در جهت تقويت نفت عمل نموده و قيمت نفت نيز فعلا در سطح 50 دلار با حمايت روبهرو شود.
جدول شماره 1 پيشبيني قيمت نفتخام WTI را براي هفته آتي نشان ميدهد. بر مبناي عوامل بنيادي قيمت 50 دلار در بشكه پيشبيني ميشود و عوامل غيربنيادي بين 5 تا 10 دلار بر قيمت اثرگذار است.
جدول شماره 2: محدودههاي حمايت و مقاومت در روند قيمت نفت WTI را نشان ميدهد. در روند کاهشي قيمتهاي 50 و 40 دلار در هر بشكه سطح حمايتي است كه مانع كاهش بيشتر و در روند افزايشي قيمت 58 دلار مانع افزايش بيشتر ميباشند. بدين معني که احتمال تغيير روند قيمت با نزديک شدن به اين سطوح قيمتي بسيار بالا است.
برخي منابع و مأخذ:
1. World Energy Outlook 2008, International Energy Agency, 12 November 2008.
2. www.Bloomberg.com
3. WWW.IEA.Org
*كارشناس ارشد اقتصاد انرژي، موسسه مطالعات بينالمللي انرژي