داخلي . اقتصادي . كشاورزي . خرما .
گزارش از: ميلاد جهانتاب و حيدر سراياني
بر اساس شواهد باستان شناختي، كشت نخل در ايران پيشينهاي شش هزار ساله دارد و تاكنون حدود ۴۰۰گونه آن در كشور شناسايي شده است، هرچند كه ارزش اقتصادي متفاوتي با يكديگر دارند.
استان سيستان و بلوچستان به لحاظ موقعيت كويري و آب و هواي مساعد براي كشت نخلهاي خرما، از مناطق توانمند و با ظرفيت در اين بخش است.
نخل و نخلستان با مردم اين استان ارتباط و دوستي ديرينه دارند و در همه مناطق آن نخلهاي سرسبز چون تفتان سرافراز، خودنمايي ميكنند.
بلوچ و سيستاني نخل را محترم و با ارزش شمرده و بعضا آن را عضوي از خانواده ميدانند و براي حفظ و نگهداري آن از هيچ كوششي دريغ نميكنند.
نخلداران، نخلها را چون كودكي تيمار كرده و در طول سال به نگهداري، پرورش، بار آوري و برداشت از محصول آن ميپردازند.
خوشههاي خرما از بدو تولد، توسط صاحبانشان گرده افشاني و سپس در كيسههايي مخصوص براي حفاظت از گزند عوامل طبيعي نگهداري ميشوند.
در برخي مناطق اين استان نخل خرما از چنان جايگاهي برخوردار است كه در گذشته چنانچه متجاوزي به حريم آن تجاوز ميكرد، حتي به درگيري فيزيكي و قومي نيز منجر ميشد.
اگر چه اكنون با پيشرفتهاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي كمتر موردي از درگيري به خاطر نخل خرما پديد ميآيد اما ارزش و احترام آن همچنان پابرجاست.
اختصاص ۴۴هزار و ۲۵۰هكتار زمين در سيستان و بلوچستان به نخلستان و توليد سالانه ۱۶۷هزار تن انواع خرما نشان از جايگاه اجتماعي و اقتصادي اين محصول در ميان مردم اين سامان دارد.
اين در حالي است كه علاوه بر نخلستانهاي بزرگ و كوچك، هر كشاورز در زمين يا باغ كشاورزي و يا منزل مسكوني خود حداقل يك يا دو نخل خرما دارد.
در اين استان هفت نوع خرما توليد ميشود كه مهمترين آنها "ربي" با ۱۷ هزار و ۲۴۳هكتار گستره و توليد سالانه ۳۸هزار تن و "مضافتي" با ۱۶هزار و ۶۰۸هكتار زمين زيركشت و توليد سالانه ۸۱هزار تن، بخش زيادي از نياز بازار داخلي و حتي خارج كشور را تامين ميكند.
وجود هفت ميليون نخل بارور و غير بارور اين استان را در رتبه دوم توليد خرماي كشور قرار داده است.
به گفته چند نخلدار و كشاورز سيستان و بلوچستان، كمبود كارخانهها و واحدهاي فرآوري و بستهبندي، سردخانه، امكانات و تجهيزات انتقال و صادرات از مهمترين مشكلات اين بخش است.
آنان ميگويند: خشكسالي و كمبود آب موجب شده تا نخلداران و كشاورزان براي آبياري نخلستانها و باغها از چاه يا چاهكها استفاده كنند و در اين راستا نياز به موتورپمپهاي استحصال آب است.
نخلداران، تامين موادسوختي براي موتورپمپها را از ديگر مشكلات دامنگير كشاورزان استان عنوان كردند.
يك استاد اقتصاد از قطع برخي نخلهاي بومي منطقه و جايگزيني آنها با برخي گونههاي ديگر به بهانه نامرغوبي و آفت زدگي انتقاد كرد.
دكتر "نظر دهمرده" در گفت وگو با خبرنگار ايرنا بيان كرد: مشكل نخلستان هاي منطقه نه گونههاي آن بلكه مسايل ديگري از جمله رهايي، فقدان حفظ و نگهداري، نبود متولي مشخص و بيتوجهي ناشي از مهاجرت و كاهش جمعيت است.
به گفته وي اين در حالي است كه تا چند سال پيش گونههاي مرغوب خرما در روستاهاي اطراف بلوچستان به وفور يافت ميشد كه در بين آنها مضافتي و ربي با تمام بيمهريها همچنان شهرت خود را حفظ كرده است.
اين محقق اقتصادي استان ميافزايد: برخي كشورهاي اروپايي از جمله فرانسه براي توليد گونههاي مختلف بومي درختان ساير مناطق جهان و حتي گونههاي مورد استفاده در فضاي سبز خيابانها، اقدام به تاسيس بانك هاي اطلاعاتي ژنتيك و مجموعه هاي آزمايشگاهي كردهاند و انواع گونههاي گياهي را در آنها پرورش ميدهند.
وي ميگويد: همزمان در كشور شاهد برخي تلاش هاي غير كارشناسي و به تبع آن از بين بردن برخي گونههاي بومي نخل به ويژه در اين منطقه هستيم.
دهمرده ادامه ميدهد: رويش خرما به طور معمول در عرض جغرافيايي ۲۹تا ۳۹درجه عرض شمالي امكان پذير است و هم اكنون در كشورهاي اروپايي از جمله ايتاليا و فرانسه انجمن هاي دوستداران نخل تشكيل شده است و انواع نخلها را در باغهاي بتانيك (گياه شناسي) كشت كردهاند.
اين استاد دانشگاه با اشاره به نقش خرما از ابعاد مختلف ميگويد: برخي از انواع خرما بار فرهنگي خاصي داشته به عنوان نمونه سمنوي ايام عيد نوروز از يك نوع خرماي مخصوص تهيه ميشده و علاوه بر اين ذخيره خرما براي طول سال و حتي سال هاي بعد با استفاده از نوعي خاص امكان پذير بوده و همين عامل قرنها باعث بقا و ماندگاري مردم در منطقه شده است.
وي گفت: تنوع گونههاي مختلف خرما در منطقه مزاياي ديگري نيز داشت و چنانچه يك نوع خرما دچار آفت ميشد، نوع ديگر بدون آفت باقي ميماند و نياز مردم برطرف ميشد.
رييس دانشگاه آزاد اسلامي زاهدان ياد آور شد: معمولا نخلهاي مرغوب در مقابل آفات آسيب پذيرتر و به نگهداري و مراقبت بيشتر نياز دارند اما گونه هاي نامرغوب مقاوم تر و نيازمند مراقبت كمتري هستند.
او ادامه داد: همين تنوع، شرايطي را فراهم ميكرد تا طبقات مختلف هر يك به فراخور درآمد و توان مالي بتوانند خرماي مورد نياز خود را انتخاب و تهيه كنند.
دهمرده گفت: درخت خرما همواره از اهميت و بار فرهنگي، اقتصادي و معيشتي برخوردار بوده و علاوه بر مصارف غذايي از شاخ و برگ آن دهها محصول ديگر از جمله، حصير، بادبزن، كلاه، طناب، ظروف نگهداري مواد غذايي و حتي سوخت تهيه ميشده است.
وي تاكيد كرد: از اين رو احياي دوباره صنايع جانبي و استفاده از شاخ و برگ آن در صنايع نئوپان سازي، از يك سو در زمينه اشتغال زايي و از سوي ديگر هرس شدن طبيعي و تدريجي ناشي از توسعه اين صنايع، در سالم سازي و آفت زدايي نخلستان هاي منطقه موثر خواهد بود.
وي به جايگاه اعتقادي نخل در بين مردم اشاره كرد و اظهار داشت: مردم همواره براي نخل احترام فوقالعاده اي قائل بودند و براي نمونه اگر نخلي در زميني قرار داشت كه ميخواستند در آن خانه سازي كنند، نخل قطع نميشد و قطع درخت مانند كشتن انسان حرمت داشت.
علاوه بر اين درختان خرما در منطقه به عنوان يك بادشكن جلوي آسيب هاي ناشي از هجوم باد و شن هاي روان به مزارع را ميگيرد و حتي با فرض اينكه برخي درختان فاقد ارزش غذايي باشند، ولي از اين لحاظ براي مزارع اهميت دارند و باعث ميشوند تا درختان مرغوب خرما و حتي ساير درختان در سايه آنها بتوانند رشد كنند و كشاورزي امكان پذير شود.
به اعتقاد وي، خرما در دوره هاي خشكسالي و ترسالي، همواره نقش تنظيم كننده در زندگي مردم منطقه داشته و نخل هاي هميشه سبز (به طور طبيعي) مانند جزايري سبز در كوير زرد خودنمايي ميكرده و سبزي كوير ناشي از همين درختان است.
وي ميگويد: واريتهها و گونههاي مختلف نخل و تنوع آن در طبيعت، خود به خود و بهطور طبيعي در طول تاريخ انجام شده كه اگر بخواهيم اين گونهها را در آزمايشگاه توليد كنيم، شايد با صرف ميلياردها تومان هزينه هم امكان پذير نباشد.
وي گفت: آسيب ديدگي برخي گونه هاي ارزشمند نخل كه به صورت ذخاير و ميراث ژنتيكي گياهي در منطقه وجود دارد، بر اثر پيامدهاي ناشي از مهاجرت و كاهش جمعيت روستاها و تغيير معيشت مردم و از هم پاشيدگي نظام اداره روستاها و نبود متولي مشخص، چند سالي است كه تشديد شده و به دليل برخي بي توجهيها نسبت به قطع گونههاي بومي و جايگزيني آنها با برخي گونه هاي غير بومي، رو به نابودي است.
دهمرده افزود: مشكل كنوني نخلهاي منطقه نوع و گونه درختان موجود نيست زيرا همين درختان تا چند سال پيش محصول بسيار مرغوبي توليد ميكردند، ولي به دنبال رهايي و تا حدودي بيصاحب ماندن نخلها و هرس نشدن به موقع آنها دچار انواع آفتها شدند و به تدريج مرغوبيت محصول آنها كاهش يافت.
بنابراين با وجود چنين مشكلي، چه تضميني وجود دارد كه با قطع گونه هاي بومي و جايگزيني گونه هاي جديد، آنها نيز دوباره دچار انواع آفات نشوند.
به گزارش ايرنا، همايش ملي خرما از روز شنبه در دانشگاه سيستان و بلوچستان آغاز شده و تا فردا نيز ادامه دارد. ك/۴